Swoboda przepływu osób to inaczej swoboda przemieszczania się i pobytu osób w Unii Europejskiej. Stanowi ona podstawę obywatelstwa unijnego utworzonego na mocy traktatu z Maastricht w 1992 r. Praktyczne wprowadzenie jej do prawa UE nie było jednak rzeczą prostą. Polegało ono na stopniowym zniesieniu granic wewnętrznych na mocy porozumień z Schengen, początkowo tylko przez niewielką grupę państw członkowskich. Obecnie, zasady swobodnego przepływu osób reguluje dyrektywa 2004/38/WE w sprawie prawa obywateli Unii i członków ich rodzin do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich, niemniej jednak nadal istnieją poważne przeszkody w jej wdrażaniu.
Zgodnie ze skonsolidowaną wersją Traktatu o Unii Europejskiej i Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (art. 3 ust. 2), Unia zapewnia swoim obywatelom przestrzeń wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości bez granic wewnętrznych, w której zagwarantowana jest swoboda przepływu osób, w powiązaniu z właściwymi środkami w odniesieniu do kontroli granic zewnętrznych, azylu, imigracji, jak również zapobiegania i zwalczania przestępczości.
Swoboda przepływu osób jest związana z obywatelstwem Unii. Na mocy Traktatów ustanowiono obywatelstwo Unii. Obywatelem Unii jest każda osoba mająca obywatelstwo Państwa Członkowskiego. Obywatelstwo Unii ma charakter dodatkowy w stosunku do obywatelstwa krajowego, nie zastępując go jednak. Obywatele Unii korzystają z praw i podlegają obowiązkom przewidzianym w Traktatach, mając, m.in. prawo do swobodnego przemieszczania się i przebywania na terytorium Państw Członkowskich.
