KC W ORZECZNICTWIE - Zwiększenie składki ubezpieczeniowej (art. 816 k.c.)

Dodano: 12-08-2016
Publikator: LEX
Kategorie :

KC W ORZECZNICTWIE - Zwiększenie składki ubezpieczeniowej (art. 816 k.c.)

Art. 816. W razie ujawnienia okoliczności, która pociąga za sobą istotną zmianę prawdopodobieństwa wypadku, każda ze stron może żądać odpowiedniej zmiany wysokości składki, poczynając od chwili, w której zaszła ta okoliczność, nie wcześniej jednak niż od początku bieżącego okresu ubezpieczenia. W razie zgłoszenia takiego żądania druga strona może w terminie 14 dni wypowiedzieć umowę ze skutkiem natychmiastowym. Przepisu tego nie stosuje się do ubezpieczeń na życie.

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 12 grudnia 1997 r. (sygn. akt II CKN 505/97) orzekł, że przewidziane w art. 816 Kodeksu cywilnego zwiększenie składki ubezpieczeniowej może nastąpić tylko w razie ujawnienia po zawarciu umowy okoliczności wskazujących na zwiększenie prawdopodobieństwa "wypadku" objętego umową ubezpieczenia, a nie innego wypadku wskazującego np. na złą kondycję ubezpieczającego.

W rozpoznawanej sprawie z powództwem przeciwko PZU S.A. wystąpiła Kopalnia Węgla Kamiennego, która domagała się kwoty 427.777,17 zł tytułem reszty odszkodowania należnego jej w związku z pożarem kopalni.

Strony zawarły umowę ubezpieczenia od ognia i innych zdarzeń losowych na ogólną kwotę 71.985.812,60 zł. W kopalni doszło do samozapalenia się węgla, co spowodowało straty określone ostatecznie na kwotę 2.974.899,40 zł. PZU wypowiedział Kopalni umowę ubezpieczenia oraz podniósł składkę ubezpieczeniową motywując tę zwyżkę wzrostem szkodliwości Kopalni. Powszechny Zakład Ubezpieczeń zaliczył odpowiadającą tej kwocie część odszkodowania na poczet nowo wyliczonej składki ubezpieczeniowej. Kopalnia uznała podwyższenie składki za bezpodstawne i żądała wypłaty pełnego odszkodowania.

Sąd I instancji uznał podwyższenie składki ubezpieczeniowej za bezpodstawne w świetle art. 816 § 1 Kodeksu cywilnego, gdyż przepis ten upoważnia zakład ubezpieczeń do podwyższenia składki ubezpieczeniowej jedynie w razie ujawnienia się wymienionych w tym przepisie okoliczności, o których strony mimo dołożenia staranności nie wiedziały przy zawarciu umowy, lub które powstały po tym fakcie. Zdaniem Sądu, takie okoliczności w rozpoznawanej sprawie nie występowały. Powszechny Zakład Ubezpieczeń znał w chwili zawierania umowy specyfikę tej kopalni, a mianowicie, że jest ona kopalnią "pyłową", narażoną na samozapalenia. Sąd I instancji wykluczył, by sam fakt pożaru, wskazywał na zwiększenie się ryzyka ubezpieczeniowego.

Sąd Apelacyjny w Katowicach stwierdził, że ubezpieczyciel ponosi ryzyko ubezpieczenia, a zatem żądana przez niego składka ubezpieczenia powinna być oparta na dokonanej przez niego ocenie ryzyka. Sąd ocenił treść art. 816 § 1 Kodeksu cywilnego jako zawierającą wyjątek od zasady pacta sunt servanda i uznał, że wyjątek ten nie powinien być interpretowany rozszerzająco. Wychodząc z tego założenia, Sąd Apelacyjny przyjął, że podwyższenie składki ubezpieczeniowej może być tylko wtedy uznane za zasadne, jeżeli ubezpieczyciel wykaże, że powziął wiadomość o istnieniu okoliczności zwiększających prawdopodobieństwo wypadku w takich warunkach, które przewiduje art. 816 § 1 Kodeksu cywilnego. Sąd II instancji uznał, że pozwany nie wykazał tego w niniejszej sprawie, a ponadto nie zgodził się z jego zapatrywaniem, że sąd nie ma prawa oceniać, czy podwyższenie składki było w świetle omawianego przepisu prawidłowe, czy nie.

Sąd Najwyższy uznał, iż umowa ubezpieczenia jest umową, którą, tak jak inne umowy zobowiązaniowe strony mogą ułożyć według swego uznania, i której postanowienia wiążą strony przez czas jej trwania. Zmiana tych postanowień wymaga wzajemnych uzgodnień, chyba że ustawa przewiduje w tym zakresie odstępstwo. Takie odstępstwo wprowadza wyjątkowa norma art. 816 Kodeksu cywilnego. Norma ta nie wprowadza jednak uprawnienia ubezpieczyciela do arbitralnej zmiany treści umowy, a ściśle - zmiany wysokości składki, lecz uzależnia tę zmianę od spełnienia się określonych w tej normie przesyłek. Tak więc nie własna ocena zakładu ubezpieczeń, dotycząca towarzyszących ubezpieczeniu okoliczności, może wpłynąć na podwyższenie składki w okresie objętym ubezpieczeniem, lecz mogą na to wpłynąć okoliczności, które dyktuje ustawodawca w art. 816 § 1 Kodeksu cywilnego. Są to, zgodnie z treścią tego przepisu, "ujawniane" w okresie ubezpieczenia, a więc nie znane w chwili zawierania umowy okoliczności, i to tylko takie, które pociągają za sobą zwiększenie prawdopodobieństwa "wypadku". O tym, czy można mówić, że doszło do "ujawnienia" się, nieznanych w chwili zawierania umowy lub zaszłych później okoliczności, i o tym, czy ujawnione okoliczności zwiększają prawdopodobieństwo przewidzianego w umowie "wypadku", tj. o tym, czy zaistniały ustawowe przesłanki do podwyższenia składki ubezpieczeniowej, decyduje sąd, jeżeli powstały na tym tle spór warunkuje rozstrzygnięcie zgłoszonego w procesie roszczenia, jak to ma miejsce w rozpoznawanej sprawie.

Sąd Najwyższy zaprzeczył, że przewidziana w art. 816 § 1 Kodeksu cywilnego możliwość odstąpienia ubezpieczonego od umowy oznacza, że w każdym wypadku podwyższenia składki przysługuje mu tylko takie uprawnienie, jeżeli nie chce jej płacić w podwyższonej wysokości. Ubezpieczony może odstąpić od umowy w razie uznania, że doszło do zasadnego, opartego na ustawowych przesłankach, podwyższenia składki, jeżeli nie chce lub nie może jej płacić. Pozostaje mu jednak także prawo obstawania przy dotychczasowej umowie i kwestionowania podwyżki jako niezgodnej z prawem.

Sąd Najwyższy podzielił ocenę sądów obu instancji, że ubezpieczyciel nie wykazał, iż podwyższenie, już po pożarze składki ubezpieczeniowej było następstwem przewidzianych w art. 816 § 1 Kodeksu cywilnego okoliczności.

Źródło: Lex nr 32967

wstecz