SN: przy badaniu abuzywności postanowienia umownego należy brać pod uwagę okoliczności z chwili zawierania umowy

Dodano: 12-09-2018
Publikator: Sąd Najwyższy Sygnatura: III CZP 29/17

Sąd Najwyższy wydał uzasadnienie do uchwały składu siedmiu sędziów z dnia 20 czerwca 2018 r. (sygn. akt III CZP 29/17). W uchwale SN orzekł, że oceny, czy postanowienie umowne jest niedozwolone (art. 3851 § 1 k.c.), dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy.

W rozpoznawanej sprawie wniosek do SN skierował Rzecznik Finansowy. Wskazał on na rozbieżności w wykładni prawa dot. przedmiotu sprawy. RF zadał następujące pytanie prawne: „Czy na podstawie art. 3851 i 3852 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny badanie, w kontroli incydentalnej, przesłanek zgodności z dobrymi obyczajami i rażącego naruszenia interesów konsumenta - a więc nieuczciwego (abuzywnego) charakteru postanowienia (warunku) umowy - dokonywane jest według stanu z chwili zawarcia umowy, biorąc pod uwagę jej normatywną treść, uwzględniając okoliczności jej zawarcia oraz z odniesieniem, w momencie jej zawarcia do innych warunków tej umowy lub innej umowy, od której ta jest zależna, czy też ocena ta dokonywana jest z uwzględnieniem sposobu stosowania (wykonywania) badanego postanowienia i umowy w praktyce w okresie od daty jej zawarcia do chwili wyrokowania?" 

W opinii RF, ocena charakteru postanowienia powinna być dokonywana według stanu z chwili zawarcia umowy i okoliczności, które zaistniały do tego czasu. Podobne stanowisko zajął także Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów.

W uzasadnieniu SN odwołał się do orzeczeń sądowych w przedmiocie sprawy, a także wykładni prawa w tym zakresie. SN stwierdził, że decydujące znaczenie w kwestii ustalania abuzywności postanowienia ma to, w jaki sposób postanowienie kształtuje prawa i obowiązki konsumenta. Jak orzekł SN, z przepisu art. 385 ust. 1 k.c. wynika, że przedmiotem oceny jest samo postanowienie, tj. norma lub jej element określający prawa lub obowiązki stron. Oznacza to, że przepis ten stanowi instrument kontroli stosunku umownego (treści umowy). Stosowanie tego postanowienia jest kwestią odrębną, do której przepis ten nie ma zastosowania. Również przepis określa, że ocena powinna być dokonywana według stanu z chwili zawarcia umowy.

Z kolei w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości UE stwierdzono, że ocena nieuczciwego charakteru warunków oraz istnienia znaczącej nierównowagi ze szkodą dla konsumenta powinna uwzględniać wszystkie okoliczności, o których przedsiębiorca wiedział lub które mógł przewidzieć w chwili zawarcia umowy i które mogły wpływać na jej późniejsze wykonanie, natomiast ocena ta nie może zależeć od zdarzeń, które wystąpią po zawarciu umowy i są niezależne od woli stron. A zatem, w chwili zawarcia umowy jest jasne, czy określone postanowienie jest dozwolone i ocena ta nie może być zmieniana w czasie. Z tego względu przy badaniu abuzywności postanowień umownych uwzględnia się tylko te czynniki, które są dostępne, a więc:

  • treści umowy zawartej z wykorzystaniem postanowienia i treści umów powiązanych,
  • okoliczności zaistniałe i działania podejmowane przez strony (w tym udzielone informacje) do chwili zawarcia umowy,
  • stany trwające w tej chwili,
  • istniejące wówczas otoczenie prawne i gospodarcze,
  • posiadana przez strony i dostępna wiedza,
  • prognozy co do przyszłych zdarzeń i możliwości przewidzenia związanego z nimi ryzyka.  

Pliki do pobrania

wstecz