KC W ORZECZNICTWIE - Ograniczenie wysokości odszkodowania w następstwie zastrzeżenia zasady proporcji (art. 824 k.c.)

Dodano: 26-08-2016
Publikator: Sąd Najwyższy Sygnatura: V CSK 470/14

Art. 824. § 1. Jeżeli nie umówiono się inaczej, suma ubezpieczenia ustalona w umowie stanowi górną granicę odpowiedzialności ubezpieczyciela.

§ 2. Jeżeli po zawarciu umowy wartość ubezpieczonego mienia uległa zmniejszeniu, ubezpieczający może żądać odpowiedniego zmniejszenia sumy ubezpieczenia. Zmniejszenia sumy ubezpieczenia może także z tej samej przyczyny dokonać jednostronnie ubezpieczyciel, zawiadamiając o tym jednocześnie ubezpieczającego.

§ 3. Zmniejszenie sumy ubezpieczenia pociąga za sobą odpowiednie zmniejszenie składki począwszy od dnia pierwszego tego miesiąca, w którym ubezpieczający zażądał zmniejszenia sumy ubezpieczenia lub w którym ubezpieczyciel zawiadomił ubezpieczającego o jednostronnym zmniejszeniu tej sumy.

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 15 maja 2015 r. ( sygn. akt V CSK 470/14) orzekł, że obniżenie przez ubezpieczyciela - w wyniku zastosowania zasady proporcji - wysokości odszkodowania umówionej sumy ubezpieczenia może naruszać art. 824 § 1 Kodeksu cywilnego.

W rozpoznawanej sprawie powodowie wnieśli o zasądzenie od pozwanego towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych kwoty 1.466.758,48 zł tytułem odszkodowania za szkody spowodowane w wyniku pożaru piekarni.

W uzasadnieniu pozwu wskazali, że doszło do pożaru należącego do powodów kompleksu budynków zakładu piekarniczego. W tym czasie powodowie byli objęci ochroną ubezpieczeniową świadczoną przez pozwanego z tytułu zawartej umowy ubezpieczenia. Powodowie zgłosili pozwanemu wystąpienie zdarzenia ubezpieczeniowego, jednakże pozwany, w sposób nieuzasadniony, odmówił wypłaty świadczenia, wskazując, iż właściciel mienia nie przestrzegał warunków prawidłowej jego eksploatacji i do powstania szkody doszło na skutek niedopełnienia przez powodów obowiązków wynikających z OWU.

Sąd Okręgowy uznał, iż powodom przysługuje odszkodowanie.

Sąd Apelacyjny natomiast, uwzględnił apelację pozwanego ubezpieczyciela, uznając ją za uzasadnioną w części. Ustalił, że okolicznością przyznaną przez powodów było niedoubezpieczenie mienia w postaci budynków na poziomie 43,32% ich wartości odtworzeniowej. Okoliczność, że wartość odtworzeniowa została wskazana przez powodów wg sugestii agenta zawierającego umowę ubezpieczenia w imieniu i na rzecz pozwanego, nie może - w ocenie Sądu drugiej instancji - wyłączać uprawnienia ubezpieczyciela do powoływania się na niedoubezpieczenie mienia. W konsekwencji dozwolonego zastosowania zasady proporcji, określonej w ogólnych warunkach umów ubezpieczenia będących wzorcem umowy strony pozwanej, musiało nastąpić obniżenie wysokości należnego powodom odszkodowania o kwotę 387.138,62 zł, stanowiącą 43,32% wartości odtworzeniowej budynku i określającą poziom stopnia niedoubezpieczenia.

Powodowie zaskarżyli wyrok Sądu II instancji.

Sąd Najwyższy uznał, iż rozstrzygające dla oceny skargi kasacyjnej było to, czy na podstawie art. 824 § 1 Kodeksu cywilnego ubezpieczyciel może skutecznie ograniczyć wysokość odszkodowania należnego z umowy ubezpieczenia majątkowego odpowiednio do relacji wartości odtworzeniowej przedmiotu ubezpieczenia i sumy ubezpieczenia w następstwie zastrzeżenia zasady proporcji w postanowieniach ogólnych warunków umowy ubezpieczenia, doręczonych ubezpieczonemu przed zawarciem umowy.

SN wskazał, iż zgodnie z art. 824 § 1 Kodeksu cywilnego, jeżeli nie umówiono się inaczej, ustalona w umowie suma ubezpieczenia jest wskazaniem maksymalnej kwoty ograniczającej wysokość świadczenia ubezpieczyciela, ponoszącego odpowiedzialność za szkodę powstałą w wyniku zdarzenia objętego ubezpieczonym ryzykiem. Wysokość sumy ubezpieczenia ustalonej w umowie wpływa bezpośrednio na określenie wysokości składki ubezpieczeniowej będącej ekwiwalentem świadczenia ubezpieczyciela w postaci ponoszenia ryzyka zapłaty odszkodowania w wysokości odpowiadającej wartości powstałej szkody, ale nieprzekraczającego sumy ubezpieczenia.

Strony umowy ubezpieczenia mogą więc również na podstawie art. 824 § 1 Kodeksu cywilnego określić w umowie wysokość sumy ubezpieczenia, ograniczającej do tej kwoty wysokość świadczenia ubezpieczyciela, na poziomie niższym aniżeli wartość odtworzeniowa przedmiotu ubezpieczenia w dniu zawierania umowy, czyli zgodzić się na niedoubezpieczenie mienia. Skutkuje to niższą wysokością składki ubezpieczeniowej niż wynikająca z umowy nieprzewidującej niedoubezpieczenia.

Zdaniem SN, nie można zaaprobować stanowiska Sądu Apelacyjnego, że rzeczą powodów było wskazanie wartości odtworzeniowej mienia objętego ochroną pozwanego ubezpieczyciela i dostosowanie do tej wartości odtworzeniowej sumy ubezpieczenia. Taki obowiązek, w ocenie SN, nie spoczywał na powodach, ponieważ uprawnieniem stron umowy w ramach przysługującej im swobody kontraktowej było ustalenie w umowie wysokości sumy ubezpieczenia na poziomie odpowiadającym wartości odtworzeniowej mienia, a więc bez niedoubezpieczenia, albo na poziomie niższym, a więc z uwzględnieniem stanu niedoubezpieczenia.

W ocenie Sądu Najwyższego, nie oznacza to jednak, że ubezpieczyciel zawsze może skutecznie zwolnić się z obowiązku spełnienia świadczenia w wysokości odpowiadającej sumie ubezpieczenia, z powołaniem się na zasadę proporcji zastrzeżoną w postanowieniach OWU, w razie stwierdzenia w dniu szkody niedoubezpieczenia mienia. Zdaniem SN, nie do zaakceptowania jest sytuacja, w której ryzyko zawarcia umowy przewidującej niedoubezpieczenie mienia - w zamian za niższą składkę płaconą ubezpieczycielowi - ubezpieczający poniesie w sytuacji, w której wysokość powstałej szkody jest wyższa niż wysokość zastrzeżonej w umowie sumy ubezpieczenia. Wypłacone odszkodowanie ubezpieczeniowe nie zrekompensuje wówczas ubezpieczonemu poniesionej faktycznie szkody, co nie oznacza generalnego zwolnienia ubezpieczyciela z obowiązku wypłaty odszkodowania w wysokości odpowiadającej określonej w umowie sumie ubezpieczenia. Zastosowanie w takiej sytuacji przez ubezpieczyciela zasady proporcji, rozumianej zawsze jako ograniczającej wysokość odszkodowania w razie niedoubezpieczenia, musiałoby oznaczać, że pomimo określenia w umowie sumy ubezpieczenia w wysokości powodującej niedoubezpieczenie mienia w chwili zawarcia umowy, odszkodowanie ubezpieczeniowe nigdy nie mogłoby osiągnąć poziomu sumy ubezpieczenia, będącej elementem wyznaczającym kalkulację wysokości składki ubezpieczeniowej.

wstecz